Byzantion döneminde Anaplous’tan (Propontis’ten boğaza giriş) Kataplous’a
(Eukseinos Pontos’tan boğaza giriş) kadar yerleşimler ve
kutsal alanlar
A. Bosporos
Avrupa kıyıları
I.
Byzantion bölgesi
1. Daphne:
Gyllius, Byzantion ile Hestiai burnu arasında dış mahalle “Sergios”
olarak da anılır dedikten sonra Evagrios’un
“Kilise Tarihi” adlı eserinden yaptığı alıntıda; “....senatör
Mammianos dış mahalle Daphne’de, halk hamamı karşısında.... bir Antipharos
(karşı fener), yaptırdığını....” şeklindeki
cümlesinin devamında, Antipharos adının, Pharos’un (Fener) karşısında yer almış
olmasından kaynaklandığını ifade etmektedir. Açıklamasının devamında ise; “Marcellinus,
onun, Dionysios’un Bosporion dediği Byzantion’un Khrysokeras adlı burnunda
bulunduğunu söyler” [1][497] demektedir.
Bu ifadeye göre Gyllius, Byzantion’un dış mahallesi Daphne’yi Bosporos’ta
aramakta ve olasılıkla haritada 118 numarayla gösterilen Çılgın Daphne’yi anımsamaktadır.
Ancak, bize göre, Constantinus’un daha sonra Daphne Sarayı’nı yaptırdığı ve Byzantion döneminde, olasılıkla Byzantion’un dış mahallesi durumunda
olan Hippodromos civarındaki Daphne
bölgesini göz ardı etmemek gerekir. İmparator
Zeno döneminde (474-491) senatör Mammianos
tarafından yaptırılan Antipharos, Dionysios’un Bosporion dediği
Byzantion’un Khrysokeras burnu karşısında yer alan Daphne sarayı yakınındaki Pharos’un da olabileceği göz önünde
bulundurulmalıdır. Bu varsayım çerçevesinde Daphne’nin,
Çılgın Daphne haricinde Byzantion bölgesinde ve Sultanahmet meydanının doğusundaki bölge
olduğu açıktır. Constantinus’un
burada yaptırdığı üçüncü sarayına, bölgenin adını verdiği anlaşılıyor.
2. Hieron:
Procopius’ta eski adı Heraion
olarak gösterilen bölge, 6. yüzyılda Iustinianus’un
yaptırdığı bir khelai’e
sahip, daha sonra Sophia ve Kontoskalion adlarını taşıyan
limandır. Bu
bakımdan, Bosporos Akra’daki Thraikiai khelai’ı, khelai tipi limanların denize
uzanan burunları nedeniyle “akra” adını alan Heraia Akra
ve Ploutonus Akra gibi “khelai
koyu” olarak adlandırılan koyların da Byzantion
surları yakınında bulunduğunun göz ardı edilmemesi gerekir.
3. Hestia: Olasılıkla, Pagan
döneminde Zeus Hippios tapınağının oktagonon planındaki
ana yapısı çevresinde yer alan Ia, b ve VIIa, b kodlu yapılarından birinin Prytaneion olması ihtimali oldukça
yüksektir. Tanrıça Hestia’nın kültüne bağlı olarak bu yapı ve
çevresinin Hestiai olarak anılmış olması olasıdır. Sozomenus’un bazen Mikhaelion ve bazen de Hestiai dediği yere, Procopius’un Anaplous demesinin nedeni
bu olmalıdır. Byzantionlu Dionysios ve Gyllius’un anlatılarına göre hazırlanmış, Bosporos’un Antik dönemdeki yerleşim alanlarını gösterir harita.
4. Mikhaelion: (Anaplous,
Hestiai).
5. Pharos.
6. Byzantion.
7. Porta Oraia: (Porta Horaia, Porta Oria): Neorion limanındaki horrea’lardan
dolayı, Neorion’un, Porta Horrea’dan bozularak türemiş yeni
ismi.
8. Phidalia: Geç dönemlerde Hagios Demetrios pyle ve Hagia Barbara pyle olarak anılan Thraikiai
akra’nın (khelai), kentin kurucusu Byzas’ın
eşi Phidalie’ye atfen inşa ettirdiği
liman. Gyllius’a göre Bosporos’ta Sarantakopa koyu.
9. Artemis Diktyna Tapınağı:
Gyllius bu tapınak için, iki khelai’nin
yanında demektedir. Bize göre bu iki khelai
Bosporos Akra’ya yakın Thraikiai
ve Heraia, ya da Heraia ile Ploutonos khelai’leri arasında yer alan bir
tapınak olmalıdır.
10. Anaplous ve Leosthenion arasındaki Kadınlar
limanı: Gyllius, Hermalaos’un
“Kadınlar Limanı, Anaplous’la Leosthenion arasında, Phidalia yakınındadır” dediğini söylemektedir. Buna göre, Anaplous’la Leosthenion arasında
bilinen Phidalie limanı Bosporos
Akra’dadır. Yoksa Anaplous ve Leosthenion arasında bir ikinci Phidalie limanının olduğu ortaya
çıkmaktadır. Bu varsayıma göre, Hermalaos’un
bu ikinci Phidalie limanını
vurgulaması gerekirdi kanısındayız.
11. Demetrios: Byzantion
bölgesinde Hagios Demetrios kilisesinin bulunduğu bölge
olmalıdır. Gyllius’a göre, Hermaion
burnunda bulunan Neokastron’dan önce, Demetrios vadisiyle çevrili
bir koydur.
12. Khalai: Gyllius’a göre, Hestiai ve Hermaion burunları tarafından çevrilmiş
orta büküntüdür. Khelai dercesine Khalai
olarak adlandırılmıştır. Ancak, khelai’lerin
yoğun olduğu Bosporos-Khrysokeras büküntüsünün bulunduğu yer
olma olasılığı da gözden uzak tutulmamalıdır.
II. Sykai –
Avrupa Kyaneai’ı arası
13. Hagia Maura kilisesi: Gyllius’un, Sykodes dediği Sykai’ye
geçmeden önce, Bosporos’un çeşitli
bölgelerine yakıştırdığı, yukarıda 1-12 numaralarda incelediği yapı, liman ve
bölgeleri, kitaptaki anlatımlarının hemen başlangıcında ve sanki Anaplous’tan anlatıma başlamış gibi olan
sıralaması, ve bunların bitiminden sonra Sykai’a
geçerek Eukseinos Pontos’a
kadar olan anlatımı dikkat çekicidir. Gyllius,
III. Leon’un oğlu V. Konstantinos’un Aphrodite’ye
insan kurban ettiği yerdeki, eski Artemis Phosphoros Tapınağı’nın
(Photeine) bulunduğu Sykai’de daha sonra Hagia Maura
kilisesinin yapıldığından bahsetmektedir.
14. Sykai’de Amphiaraos hieron’u.
15. Syamphas (Auletis): Kaval çalan.
16. Bolos: Artemis
Phosphoros ve Aphrodite Praeia tapınaklarının bulunduğu bölge.
17. Ostreodes: İstiridye biçimli.
18. Sykodes.
19. Hagia Klara (Clara) kilisesi.
20. Metopon: Procopius’a
göre, Metanoia-Poenitentia manastırının bulunduğu bölge Gyllius’a göre önyüz
(alın, H.A) anlamına gelmektedir. Apollon’a
tapınılırdı.
21. Argyronion: Procopius’a
göre, Sykai’nin kuzey doğusunda, Metopon’dan
sonra geliyor. Gyllius’a göre ise, Anadolu Kavağı’nda Mouro Moulos’ta bir burundadır.
22. Spantonina: Gyllius, Spantonina Akra
olarak bahsetmektedir. Burada, Hagios Konstantinos kilisesi, çeşmesi ve
altında, taş basamaklarla inilen tonozu vardı.
23. Aianteion: Gyllius’a göre, adını Aias Telamonios’tan
almıştır.
24. Palinormikon: Gyllius’a göre “Arkaya
fırlatılmış” anlamındadır. Kayalık uçurumun biraz üstünde Ptolemaios
Philedelphos tapınağı bulunuyordu.
25. Delphin.
26. Karabolos.
27. Karandas veya Karidas.
28. Thermastis burnu:
Gyllius’a göre bir akradır.
29. Pentekontorikon: “Elli
kürekli gemi” anlamındadır. Buna bitişik durumda Ta Skythou
(İskit yeri) vardı.
30. Diplokionion: Iasonion. Kokhlis’e
giden Iason burada karaya çıkmıştı.
Defne ağaçlarıyla doluydu. Burada bir de Apollon
sunağı bulunuyordu. Bugünkü Beşiktaş
semti.
31. Rhodakinion: Bugünkü Yıldız civarı. Rodoslular’ın peribolosu vardı.
32. Arkheion: Hagios Phocas olarak da
bilinir. Bugünkü Ortaköy.
33. Kleidion: Gerôn Halios (Γερωυ ̀Aλιος) Deniz ihtiyarı denilen yaşlı deniz adamı heykelinin
dikili olduğu burun). Kleidion, Bosporos
girişinde, Byzantion’dan Bosporos’un görülebilen son noktasıydı. Dionysios’a göre, Bosporos’taki akıntının burada düğümlenmesi nedeniyle, “Kleithra
= Kilitler” bazan da “Kleidia = Anahtarlar” olarak tanımlanmıştır.
Bugünkü Ortaköy burnu.
34. Parabolos:
Procopius’un “Constantinopolis Büyük Üçgeni” teoremindeki “ABC” üçgeninin
parabolünü teşkil edip etmediği konusunun ilgi çektiği bir noktadadır.
35. Kalamos: Gyllius’a göre, “Kamış”
anlamındaydı.
36. Bythias: Gyllius’a göre burası, Vitalianus ve Marinos Syros arasında geçen Bytharia savaşının yapıldığı
yerdir. Kleidion ve Hestiai burunlarının karşılıklı görüş
alanlarını etkilemeyen Bakka‘nın (Bakkhos Burnu) ayırdığı iki koy
olan Demetrios ve Mikhaelion koylarını da içine alır. Yine
Gyllius’a göre İsis’in Bakka’sı burada bulunuyordu.
37. Mikhaelion koyu: Gyllius Mikhaelion Köyü’ne gittiğinden bahsetmekte, fakat buranın tasvirini
yapmadan Procopius’un Iustinianus tarafından Anaplous
ve Prookhthoi’de Arkhangelos
Mikhael’e izafeten
karşılıklı olarak yaptırdığı iki kiliseden bahsettiği bölüme yer vermektedir.
Dolayısıyla koy’un, προόχθοι - Proôhthi,
Prehistory yani Cankurtaran semti civarında olduğu açıktır.
38. Dareios gemileri
köprüsü.
39. Demetrios koyu ve vadisi.
40. Neokastron: Sinus
Sultanicus (Sultaniye koyu). Türk burnu. Hermaion burnu. Rumeli Hisarı. Yunanlar akıntı hızından
dolayı Pyrrhias kyon (Kızıl köpek) adını vermişlerdir. Laimokopie
(Boğazkesen).
41. Sarantakopa koyu:
Gyllius burası için Phidalie
demektedir. Koy’a Heimarrous kış deresi akmaktaydı.
42. Akra Rhoode: Rhoodes
burnu ya da akıntı dalgalarının çıkardığı sesten dolayı Phonema (Phonea)
denilen yer. Gyllius, bu noktadan sonra Khrysopolis’e (Üsküdar) doğru
olan şiddetli akıntıyı “Akrai Rhoizoisai” olarak adlandırmaktadır.
43. Kyparodes: Buradan sonra
Leosthenion (İstinye) gelmekteydi.
44. Hekate tapınağı.
45. Lasthenes koyu:
Gyllius’a göre, Leosthenes’in (İstinye Koyu) değişik şekilde
söylenişidir. Yine ona göre “Yaşlılar limanı” idi.
46. Leosthenion: Sosthenion,
Sthenion olarak anılan bölge. Bugünkü İstinye.
47. Leosthenes deresi.
48. Neokhorion: Yeniköy.
49. Hestiai: Hestiai ve Hermaion burunları tarafından çevrilmiş bölge.
50. Hestiai burnu: Burun,
önündeki orta büküntüye khelai
dercesine “khalai” olarak adlandırılmaktaydı.
51. Kommarodes: Kocayemişlik.
52. Kommaros ormanları.
53. Bakkhos kayaları: Dikaia
kayası. Thermemeria (Yazın sıcak günleri) denilen yer.
54. Pithikos: Limen
Pithekos. Gyllius’a göre maymun
veya cüce anlamlarındaydı.
55. Libadon: Libadion,
çimenlik.
56. Eudios Kalos: İyi
korunaklı.
57. Pharmakeias:
Therapeia, bugünkü Tarabya koyu.
58. Dialithra vadisi: Bosporos’un burada, Dionysios’un dediği gibi, “Kleithra = Kilitler” veya “Kleidia
= Anahtarlar” benzetmesinden dolayı, Kleithra
olarak da bilinirdi.
59. Katergo: Kadırga.
60. Kalos Argos: Gyllius’a
göre Kalos Argos. “Güzel Kır”
anlamına gelmektedir.
61. Linon vadisi.
62. Bathykolpos deresi: Kalos Argos. Büyükdere.
63. Bathykolpos koyu: Derin koy ya da “Lanetli Monokolos”
olarak da anılan bugünkü Büyükdere semti.
64. Saron burnu.
65. Saron sunağı.
66. Simas burnu: “Baştan çıkarıcı Aphrodite heykeli”nin bulunduğu burun. Gyllius’a
göre, Megara’lı fahişe Simaitha’dan kısaltılarak Simas’a dönüşmüş
bir isimdir.
67. Petra Dikaia: Gyllius’a göre haktanır, dürüst
anlamına gelmektedir.
68. Skletrinas koyu.
69. Skletrinas deresi:
Sarıyer deresi.
70. Skletrinas: Sarıyer.
71. Brologenes kayası.
72. Milton burnu: Amilton ya da Tripiton
burnu. Gyllius’a göre, aşı boyası, toprak rengi anlamlarına geliyordu.
73. Apollon ve tanrıların Anası sunakları.
74. Kerasida vadisi.
75. Zeus Hieron’u.
76. Phosphoros: Efeslilerin limanı. Adını buradaki
eski Pharos’tan (fener) veya Artemis’ten
almış. Bu limana Efesliler yanaştığı için Efesliler’in limanı olarak anılmış.
Gyllius’a göre, Aphosiatis limanı ile aynı liman. Küçük Aphosiatis
veya Aphrodision limanı olarak da anılmaktaydı. Aphrodision, uçurum yer olarak biliniyordu.
77. Lykia limanı: Bu limana Lykialılar
yanaştığı için bu adı almıştı. Büyük Aphosiatis olarak da anılmaktaydı.
78. Mauro Molos: Kara Mendirek Köyü.
79. Polikhnion: Serapeion. Byzantion’luların
hieron’uydu.
80. Eski Pharos.
Myrileion: Myrileia,
Myrileios. Gyllius’a göre, Myrileia
(Mudanya) sürgünleri buraya yerleştirildikleri için bu adı almıştı.
82. Hagios Nikola ve Hagia Maria kiliseleri: Iason’un adadığı Rhea heykeli, Rhea
sunağında, Dindymon Rhea’sı gibi arslanlarla birlikte tasvir
edilmişti. Zosimus’a göre, Constantinus tarafından Byzantion
forum’una getirtilmiştir.
83. Mendirek: Byzantion
Hieronu altında limanı olmayan kıyıya, Eukseinos
Pontos’tan Bosporos’a girişi
kontrol etmek için 1184 m uzunlukta mendirek yapılmıştı.
84. Bosporos zinciri.
85. Timaia kulesi: Pharos.
86. Khalkeia.
Kastanon ormanı: Kastaniota. Kestane
ormanı. Kestanelik.
Khrysorrhoas deresi.
Paneion: Panos.
90. Salmydessos: Midye, Kıyıköy.
91. Myrileios koyu ve limanı: Kolpos Myrileia
(Mudanyalılar) koyu ve limanı.
92. Gypopolis: Kayalık tepe. “apo ton gypon egoun ton spelaion” yani, akbabalı kovuklar olarak anılan tepe.
93. Delkos: Delkones olarak da anılan Derkos
veya Terkos gölü.
94.
Aksenion: Gyllius’a
göre Konuksevmez anlamında
kullanılmıştır. Sophokles, Apoksenos
(yabancı barındırmaz); Lykophron, Kakoksenos
(konuksevmez, yabancıya karşı kötü davranan) olarak adlandırmıştır. Kyaneai,
“Planktai = Gezen kayalar” ya da Liknias “beşik” veya “kuş
yuvası” olarak da geçmektedir.
95.
Myrileios deresi: Mudanya deresi.
96.
Phineus çiftliği: Iason
ve diğer Argo gemicilerinin kaldıkları aula (saray-çiftlik). Bu
çiftlik, Gyllius’a göre Skletrinas veya Myrileion’da
da olabilir.
B. Bosporos, Anadolu kıyıları
97. Atroparion kayalığı:
Bosporos’tan üç mil ötede.
98. Pera kayalığı.
Rhebas deresi: Gyllius’a göre, İskenderiyeli Dionysios Rhebas,
Orpheus Rhebanos; Rhodoslu Apollonios ise Rhebas
veya Rhebeos demektedir. Bugünkü Riva
deresi.
Krommyon kayası: Rhebas deresi ağzındaki Kolone
(Sivrikaya).
101. Phanos: Pharos. Phanarion. Sekizgen kule.
102. Ankyreion burnu: Gyllius’a
göre, eteklerinde Media kulesi vardı. Yeni adıyla Psomion “Ekmek
lokması” olarak da bilinir.
103. Hagios Sideros koyu: Gyllius’a göre, Sideros adı “çapa”dan
ileri geliyor. Iason’un taştan
yapılıp eskimiş çapası buradaydı.
104. Kokhlisli Media’nın
Pyrgos’u denilen yuvarlak kaya.
105. Ampelodes koyu.
106.
Asya Kyaneai’ı.
107.
Kalogreas kayalığı: Ampelodes’i
güneyden kuşatan burundan sonra her yanı denizle çevrili kayalık uç. Gyllius’a göre, rahibeye benzeyen
biçiminden dolayı Kalogreas denmiştir.
108. Bosporos zinciri
109. Korakion: Karga Gagası burnu. Aphosiatis (Efesliler’in Limanı “76”) ile ile karşılıklı konumdaydı.
110. Mankipion: Fırın. Dionysios’a göre eski adı Panteikhion
(Pantikhion), yani, “Tümüyle Duvar”dı. Diğer Panteikhion Pendik’tir.
111. Dios Sacra: Iupiter
(Zeus) Hieronu. Planktai (Gezen Kayalar). Kyaneai veya Dios Akra.
Bir Zeus ya da öteki Zeus olan Poseidonas sunağı. Gyllius’a göre, burnun dar sırtında Zeus
ya da Hermeias sunağı dikilmiş olabilir. Myrileos koyu
karşısındadır.
112. Khelai’ler.
113. Hieron: Mauro Moulos
(μαύρο μουλος Yunanca kara kefal anlamındadır). Bugünkü Anadolu Kavağı. 12 tanrıya adanmış
kutsal Hieron. Gyllius, Hieron‘a Latinler ‘Fanum’ der” demektedir.
114. Argyronikon
burnu: Argyronion = Para.
Alkides’in klinesi:
Döşek. Tabut.
Sykia koyu: Monokolos
olarak da adlandırılmıştır. Koyun yakınındaki incir ağacından (sykia) dolayı bu adı almıştı. Argyronion’un – gümüşlük veya gümüş diyarı
- güneyindedir.
Nymphaion: Perilik
anlamında, H.A notu.
Amykos limanı: Gyllius’a göre, Daphne Psykhonous
(Çılgın Daphne), Daphne Mainomene (μαινόμενος – öfkeli anlamındadır, H.A notu), Daphne
Phainomene olarak da adlandırılmıştı.
119.
Amaia veya Amia: Bugünkü Beykoz semti. Turkos
(Türk) burnu ve koyu. Gyllius’un
burada bahsettiği çay, eski Kavaklıdere
veya Ayı deresi olabilir. Amia
ya da Lamia olarak de geçmektedir.
Aetorekhos burnu: Aietou
rhynkhos (Kartal gagası) olarak da bilinir.
Moukaporis: Çok derin ve
iyi liman.
Gronykhia kırsalı:
123. Sardacus: Önceki adı Kyklominos’tu.
Daha sonraları Çardak ve Sultaniye olarak adlandırılmıştır.
Mermer iskele olarak da bilinirdi.
124. Stridos burnu: Gyllius, Stridor’in gıcırtı-hırıltı
anlamına geldiğini, ancak Stridos adının daha çok Stridia, yani istiridye’den geldiğini ifade etmektedir.
125. Kastakion koyu:
126. Büyük glari (Oksyrrhous):
Laros, Glaros adlarıyla anılan Martı burnu.
127. Glarion: Plaka koyu. Oksyrrhous (Acı akıntı, acı su, H.A notu) ve Perirrous (çevre akıntı, çevre su, H.A notu) burunları arasında
kalan düz ve genişçe koy. Γλαρίων (Glarîon
Yunanca martı anlamındadır, H.A
notu).
128. Palodes: Bataklıklar. Khrysokeras’taki (Altın boynuz, H.A
notu) bataklıkları anımsatmaktadır.
129. Küçük glari (Perirrous):
Gyllius, halkın Moletrina
dediği burun olabilir demektedir. Ancak, Moletrina bugünkü Kandilli semtidir. Gyllius burada yanılmış olmalıdır.
130: Manolos koyu: Gyllius’a göre, Hermaion koyu orta kenarı ya da Akra
Rhoode karşısındadır.
131. Katangeion.
132. Neokastron deresi: Enaretia
veya Aretai olarak da adlandırılmış olan bugünkü Göksu deresi.
133: Neokastron: Anadolu Hisarı.
134. Kormion: Gyllius’a göre, küçük ağaç gövdesi anlamına gelmektedir.
135. Moletrina: Bugünkü Kandilli semti.
136. Napli.
137. Naplitikos: Küçüksu deresi.
138. Phriksos limanı.
139. Phiela limanı.
140. Potamonion: Gyllius
burası için, Manolos adlı koy ya da Enaretia
deresi (εναρέτια – fazilet H.A
notu) olabilir demektedir.
141. Nausikleia: Gyllius’a göre halkın Napli dediği yer olabilir. Ναυσικλεια Nausikleia,
Port Azarus à Küçüksu, H.A
notu.
142. Ekhaia: Ahya limanı.
143. Lykadion koyu: Gyllius’a
göre, adını Megara’lı biri ya da Kykladion’dan
almıştır.
144. Phylake: Sultanın
kulesi.
145. Khrysokeramos:
Kuzguncuk (s.44). Χρυσοκεραμος H.A
notu à Altun seramik.
146. Khrysokeramos deresi:
Kuzguncuk deresi.
147. Stauros: Bugünkü Beylerbeyi. Σταύρος H.A notu à haç.
148. Nagalon
burnu: Stauros’u çevreleyen burun.
149. Kikonion: Gyllius’a göre, Cecri ve Kenkhiras olarak da bilinirdi.
150. Blabe kayası (adası): İki
kayadan oluşmaktaydı. Arkula [ ̉́Αρκλα, Arcula. Günümüzde
Üsküdar’da “Kız kulesi” olarak da
bilinen küçük ada.
151. Akrai Rhoizoisai:
Akra Rhoode’den başlayıp Byzantion
ve Propontis’e doğru ilerleyen hızlı
boğaz akıntısı ve bu akıntının Khrysopolis civarında vardığı burun.
152. Diskoi: Diskler.
153. Damalis burnu: Bous veya BUS olarak da adlandırılan, bugünkü Salacak burnu.
154.
Khrysopolis : Üsküdar.
155. Hermagora kaynağı.
156. Nicopoli: Zaferkent.
157. Kahraman Eurostos
tapınağı.
158. Naulochum: Nausimachium. Ναυσιμαχίων; Nausimachion;
tersane anlamındadır à Vaniköy. H.A
notu.
159. Aphrodite tapınağı.
160. Apollon tapınağı.
161. Khalkedon: Kadıköy.
162. Eutropios::Kalamış.
Yorumlar
Yorum Gönder